Berliner Tageszeitung - Kolekcja Haupta: Co pieniądze mówią o nas, ludziach

Banknot można wydać, podarować, zachować – lub przekształcić w dzieło sztuki. Wówczas jego rzekomo jednoznaczne znaczenie zaczyna się chwiać. Czy ten zadrukowany papier jest nadal środkiem płatniczym, już przedmiotem kolekcjonerskim, czy przede wszystkim nośnikiem idei? Kolekcja Haupta skupia się właśnie na tej niepewności. Jej przedmiotem nie jest pomnażanie pieniędzy, lecz pytanie, jaki wpływ mają pieniądze na ludzi i jakie wyobrażenia ludzie z nimi wiążą. Berliński prawnik i kolekcjoner sztuki, prof. dr Stefan Haupt, zgromadził w tym celu zbiór liczący obecnie ponad 300 prac.

Pod tytułem „Trzydzieści srebrników – sztuka i pieniądze” spotykają się malarstwo, fotografia, obiekty, grafika, książki artystyczne, wideo i sztuka cyfrowa. Nie łączy ich żaden konkretny styl, lecz przedmiot badań: pieniądze jako materiał, obietnica, porządek społeczny i powód do sprzeciwu. To właśnie odróżnia tę kolekcję od kolekcji monet. W centrum uwagi nie leżą rzadkość i stan zachowania środków płatniczych, lecz ich artystyczna reinterpretacja.

Aktualne spojrzenie na ten temat oferuje wystawa „Oryginalne okładki”, której wernisaż zaplanowano na 15 września 2026 r. o godz. 18:00 w siedzibie Stowarzyszenia Niemieckich Banków Poręczeniowych w Berlinie. Zaprezentowane zostaną wybrane dzieła, które wcześniej ukazały się na okładkach magazynu „Stiftung&Sponsoring”. Kuratorem wystawy jest dr Hermann Büchner. Przejście od drukowanego obrazu do oryginału rodzi z kolei kluczowe pytanie: co odkrywamy w dziele, gdy nie krąży ono już tylko jako obraz, ale stoi przed nami jako przedmiot?

Banknot dziesięciodolarowy zmienia sposób postrzegania
Haupt rozpoczął swoją działalność kolekcjonerską w 1993 roku; początkowo interesowała go przede wszystkim fotografia. Jego zawodowe kontakty z artystami i galeriami sprawiły, że poza kwestiami prawnymi coraz bardziej skupiał się na samych dziełach. Później na pierwszy plan wysunął się temat pieniędzy jako element łączący. W obszernym wywiadzie dla kolekcjonerów Haupt opisał treść przekazu oraz artystyczną i rzemieślniczą realizację jako decydujące kryteria nabycia – a nie wartość pieniężną dzieła sztuki.

Kluczowe miejsce zajmuje dzieło „Money for Art” autorstwa Lee Mingwei. Artysta przekazał różnym osobom banknoty dziesięciodolarowe złożone w formie rzeźb i obserwował, jak się z nimi obchodzą. Niektórzy traktowali je jak pieniądze i wydawali je; inni zachowali ich zagięcia. Haupt wyjaśnił ten punkt wyjścia swojej tematycznej kolekcji również w rozmowie opublikowanej w 2024 roku: interesowało go to, że ten sam przedmiot był oceniany przez jego odbiorców w diametralnie różny sposób.
Eksperyment ten nie wymaga spektakularnej kwoty, by mieć daleko idące znaczenie. Kto rozkłada banknot i płaci nim, niszczy jego rzeźbiarską formę, ale w zamian zyskuje konkretną wartość użytkową. Kto go zachowuje, rezygnuje z tego zastosowania i decyduje się na inne znaczenie. Dzieło sztuki nie określa, która decyzja jest właściwa. Uwidacznia raczej, że wartość nie jest związana wyłącznie z przedmiotem, lecz powstaje w relacji między przedmiotem a człowiekiem.

W tym właśnie tkwi twórczy punkt wyjścia dla całej kolekcji. Sztuka poświęcona pieniądzom nie musi ani gloryfikować bogactwa, ani ilustrować ubóstwa. Może być układem eksperymentalnym, w którym codzienne decyzje nagle stają się rozpoznawalne jako wybory. Wystarczy zwykły banknot, by ujawnić różnicę między ceną, potrzebą, wspomnieniem i osobistą więzią.

Trzydzieści srebrników: cena nie jest wartością
Już sam tytuł kolekcji zaprzecza neutralnemu spojrzeniu na pieniądze. Trzydzieści srebrników nawiązuje do biblijnej opowieści o zdradzie Judasza. Pieniądze jawią się tu nie tylko jako praktyczny środek wymiany, ale w kontekście lojalności, winy i postępowania motywowanego korzyścią materialną. Haupt wyraźnie wiąże ten tytuł z pytaniem, jakie znaczenie ludzie przypisują pieniądzom w stosunku do innych wartości.

Taka perspektywa zapobiega sprowadzaniu sztuki poświęconej pieniądzom do dekoracyjnych obrazów na banknotach. Staje się ona interesująca tam, gdzie liczba nie daje już satysfakcjonującej odpowiedzi: ile kosztuje uwaga? Ile warta jest godzina pracy? Czy cena może coś powiedzieć o jakości pomysłu? I co się dzieje, gdy sukces finansowy dzieła staje się ważniejszy od tego, co ono wyraża?

Wystawa zawiera również prace, które przypisują pieniądzom inną funkcję społeczną. W przypadku Germaine Koh moneta z napisem „I will” staje się nośnikiem obietnicy. Dadara w pracy „One Like/ Love” zestawia inne formy uznania z tradycyjnymi walutami. Obie pozycje można było obejrzeć w ramach wystawy w berlińskim Muzeum Bode. Przenoszą one punkt ciężkości z posiadania i zapłaty na relacje i wzajemność.

Głowa owcy i mechanizm uwagi
Jak bezpośrednio można zainscenizować kwestię wartości sztuki, pokazuje praca „The Value of Art – Sheep’s Head” autorstwa Christy Sommerer i Laurenta Mignonneau. Starszy obraz jest połączony z czujnikiem i drukarką na papierze termicznym. Obecność widzów powoduje wzrost wyświetlanej ceny. To nie zmiana w obrazie, lecz zarejestrowana uwaga uruchamia mechanizm wzrostu wartości.

Żart polega na tym, że czujnik nie wymaga dogłębnej analizy obrazu. Już sama obecność może uruchomić ten proces. Dzięki temu dzieło to można odczytać jako model wyceny, który myli widoczność ze znaczeniem. To, co często przyciąga uwagę, zyskuje na znaczeniu – pozostaje jednak otwartą kwestią, czy ta uwaga wynika ze zrozumienia, ciekawości czy przypadku.

Praca ta stanowi jednocześnie sprawdzian dla samych widzów. Kto się zatrzymuje, nie tylko analizuje krytykę rynku sztuki, ale staje się częścią przedstawionego procesu. Zmniejsza się dystans między obserwacją a uczestnictwem. Szczególnie ostre nie jest tu twierdzenie, że nagrody artystyczne są zasadniczo arbitralne. Chodzi o bardziej precyzyjne pytanie, jakie informacje faktycznie zawiera nagroda – i jakie ukrywa.

Podobny kontekst przedstawia w innej formie praca Alicji Kwade „Treibwerk” z 2013 roku. Osiem monet euro o różnych nominałach ułożonych jest w rzędzie; ich krawędzie zostały tak zmodyfikowane, że zazębiają się jak koła zębate. Monety przylegają jednak nieruchomo do podłoża: pozorny mechanizm zegarowy stoi w miejscu. Praca ta należy do zbiorów kolekcji i została zaprezentowana w 2025 roku w ramach towarzyszącej jej serii dzieł.

Monety zachowują pamięć o swojej dawnej funkcji, a jednocześnie stają się elementami innego systemu. Jako interpretację nasuwa się pytanie, czy pieniądze tutaj coś napędzają, czy też same są napędzane. Obraz uporządkowanej maszyny może symbolizować zarówno niezawodność, jak i powiązanie, któremu poszczególne części nie mogą się wymknąć.

Nowe nabytki: praca, czas i język konsumpcji
Nowe ekspozycje opublikowane w 2026 roku pokazują, że zbiór nie ogranicza się do historycznego wyboru znanych motywów związanych z pieniędzmi. W styczniu kolekcja zaprezentowała pracę Charliego Steina „Płaca minimalna” z 2011 roku. Punktem wyjścia jest reprodukcja paragonu kasowego, którego znaczenie ujawnia się poprzez szczególną interpretację. Niepozorny dokument z codziennego życia konsumenta staje się w ten sposób nośnikiem kwestii społecznej.

Paragon nadaje się do tego właśnie ze względu na swoją rzeczowość. Odnotowuje on, ile kosztuje towar, ale na pierwszy rzut oka nie mówi nic o tym, w jakich warunkach został wyprodukowany i ile pracy ktoś musi włożyć, aby móc go kupić. W kontekście tytułu „Płaca minimalna” tę lukę można odczytać jako właściwy przedmiot pracy. Paragon dokumentuje transakcję, a jednocześnie otwiera spojrzenie na to, czego nie ma w jego rozliczeniu.

W lipcu odbyła się prezentacja pracy Julii Herfurth „Czas to pieniądz – pieniądz to czas”. Na arkuszu powstałym w 2017 roku oba zdania pojawiają się w ciągłym, odręcznym powtórzeniu, od przodu i od tyłu. Praca powstała w ramach projektu „SWEAT SHOP”, który inscenizował tworzenie sztuki pod presją konkurencji i czasu. Na wykonanie dzieła na zamówienie artyści mieli po 30 minut.

W tym przypadku kontekst ekonomiczny nie jest ilustrowany a posteriori. Wtrąca się on w sam proces powstawania dzieła. Pismo dokumentuje czynność, która musiała zostać wykonana w wyznaczonym przedziale czasowym. Jednocześnie odwrócenie znanego zdania można odczytać jako zastrzeżenie: pieniądze mogą zapewnić dostępność czasu, ale nie są w stanie przywrócić straconego czasu życia. Pozorne równanie pozostaje nierówne.

Kiedy kolor pieniędzy pojawia się na skórze
Inne podejście rozwija Janine Mackenroth w projekcie „THE EURO COLLECTION”, który w maju 2026 roku został zaprezentowany jako nowy nabytek kolekcji. Artystka przenosi odcienie siedmiu banknotów euro na kolekcję lakierów do paznokci. Poszczególne lakiery są przypisane, zgodnie z artystyczną koncepcją cenową, do wartości nominalnej danego banknotu. Kolor staje się tym samym nie tylko elementem stylistycznym, ale także ekonomiczną cechą wyróżniającą.

Do kompletnej kolekcji należy ponadto 49 unikalnych obrazów wykonanych lakierem do paznokci, które wraz z odcieniami tworzą edycję kolekcjonerską. 2 maja 2026 r. w berlińskiej galerii aquabitArt egzemplarz nr 1/49 został przekazany Stefanowi Hauptowi. W sierpniu praca Mackenroth stała się tematem 60. już artykułu z serii poświęconej dziełom z kolekcji w magazynie „Stiftung & Sponsoring”.

Pracę tę można odczytać jako analizę tego, w jaki sposób status społeczny staje się widoczny. Granica między materiałem artystycznym, produktem konsumpcyjnym a zewnętrzną autoprezentacją pozostaje celowo płynna. Odcień, który początkowo wydaje się wybrany ze względu na gust, nagle nabiera wartości pieniężnej i odniesienia do waluty. Pieniądze nie są przedstawiane, lecz przekładane na inną codzienną praktykę.

W kontekście prac Steina i Herfurtha powstaje w ten sposób niezwykła trójca. Paragon, opisana kartka i flakonik lakieru do paznokci na różne sposoby nawiązują do warunków pracy, czasu i oceny społecznej. Właśnie różnorodność środków zapobiega schematycznej krytyce pieniądza. Kolekcja zyskuje nowe perspektywy, zamiast powtarzać jeden argument za pomocą coraz to podobnych obrazów.

Banknot jako obraz, walizka z pieniędzmi jako opowieść
W kolekcji pieniądze nie są jedynie przedmiotem fizycznym. Pete Jones bada banknoty za pomocą fotografii, między innymi poprzez prześwietlanie i silnie powiększone ujęcia szczegółów. Jego praca z 2018 roku „Wiara | Miłość | Nadzieja” została zaprezentowana w czerwcu 2026 roku w towarzyszącej kolekcji serii publikacji. Znany nam banknot staje się w ten sposób przestrzenią obrazową, której struktury wizualne są łatwo pomijane w codziennym obrocie pieniężnym.

Natomiast praca wideo Karen Koltermann „Der Geldkoffer”, której włączenie do kolekcji zaprezentowano w marcu 2026 roku, opiera się na współgraniu filmu i inscenizowanej akcji. Dzieło z 2001 roku łączy fragmenty trzech filmów fabularnych ze sceną nakręconą specjalnie na potrzeby tej pracy. W scenie tej pracownik banku wypełnia pustą walizkę artystki banknotami o nominale 100 DM.

To zestawienie pokazuje, jak różnorodnie można artystycznie traktować pieniądze. Fotografia zamienia szybkie rozpoznanie w powolne patrzenie. Film bada obrazy i oczekiwania związane z określoną formą posiadania pieniędzy. Oba podejścia wykraczają poza zwykłe przedstawienie kwoty. Zastanawiają się nad kulturowymi wyobrażeniami, dzięki którym pieniądze wywierają swój wpływ.

Z prywatnej kolekcji do debaty publicznej
Historia kolekcji to również historia zmieniających się kontekstów wystawienniczych. W Muzeum Bode’a dzieła z kolekcji uzupełniały w latach 2016 i 2017 wystawę „Sztuka kształtuje pieniądze: MUSE MACHT MONETEN”. Gabinet numizmatyczny łączył przy tym perspektywy historyczne i współczesne z artystycznymi pytaniami o wolność, władzę i zależność ekonomiczną. Wypożyczone z kolekcji eksponaty stanowiły jeden z trzech filarów koncepcji wystawienniczej.

W 2018 roku część kolekcji została zaprezentowana w berlińskich Reinbeckhallen pod tytułem „PIENIĄDZE – UROJENIE – SEN”, a kuratorką wystawy była Lena Fließbach. Podczas gdy w Kabinecie Numizmatycznym szczególnie wyraźnie uwidoczniła się bliskość historii pieniądza, wystawa w Reinbeckhallen oferowała szerszy kontekst do zmierzenia się ze współczesną sztuką poświęconą pieniądzom. Takie zmiany lokalizacji są dla kolekcji tematycznej czymś więcej niż tylko etapami w jej historii: zmieniają otoczenie, a tym samym możliwe interpretacje dzieł.

Do tego dochodzi trwająca od 2013 roku współpraca ze Związkiem Niemieckich Banków Poręczeniowych. Sztuka poświęcona pieniądzom jest tu prezentowana w instytucji, której działalność sama w sobie wiąże się z finansowaniem. Ten związek może wywoływać konstruktywne tarcia. Dzieła nie przemawiają wyłącznie do publiczności artystycznej, ale spotykają się z codziennością zawodową, w której ryzyko, kredyt i wycena ekonomiczna stanowią konkretne zadania.

Temat ten został podjęty również w kontekście akademickim w 2026 roku. 27 stycznia Uniwersytet w Tybindze zorganizował wykład „Sztuka i pieniądze – pieniądze w sztuce” w ramach cyklu wykładów poświęconych relacjom między pieniędzmi, Eucharystią, nauką, sztuką i religią. Temat ten pokazuje, jak daleko kolekcja wykracza poza kwestie kupna i sprzedaży: dotyczy symbolicznej przemiany rzeczy oraz przekonań, które nadają im znaczenie.

„Oryginalne zdjęcia z okładek”: od obrazu w obiegu do przedmiotu
Wraz z wrześniową wystawą wybór dzieł powraca z przestrzeni medialnej do przestrzeni wystawowej. Od października 2016 r. prace z kolekcji są prezentowane w cyklu „Stiftung & Sponsoring”. Cykl ten obejmuje obecnie 60 wpisów. Jego początkiem było dzieło Michaela Timpsona „A Horse Man Rode Out”. W ramach nowej wystawy zapowiedziano między innymi prace Kathariny Arndt, Thomasa Baumgärtela, Dadary, Lexa Drewinskiego, Marii Fisahn, Joachima Froese, Pete’a Jonesa, Anne Jud, Helmuta Kinga, Slavy Ostapa Osinskiego, Maximiliana Roganova, Jürgena Schieferdeckera, Reinera Schwarza, Jonny’ego Star, Rirkrita Tiravanija, Philippa Valenty oraz Helmuta Zobla.

Na tym polega fascynująca specyfika tego podejścia wystawienniczego. Obraz tytułowy musi przyciągać uwagę na niewielkiej przestrzeni. W oryginale dochodzą natomiast wymiary, materiał, powierzchnia i efekt przestrzenny. Praca wykonana z monet zachowuje się inaczej niż jej fotografia, a kolaż inaczej niż jego płaski wydruk. Wystawę można zatem postrzegać również jako zaproszenie do zatrzymania tempa obiegu obrazów i ponownego przyjrzenia się dziełom.

Uzupełnieniem tej oferty są materiały dziennikarskie i kuratorskie. Strona internetowa nie tylko dokumentuje terminy, ale także wyjaśnia proces nabywania dzieł, łączy je z już istniejącymi pracami i odsyła do dalszych tekstów dotyczących dzieł. W ujęciu całościowym powstaje ciągły, publiczny protokół prac nad kolekcją: widoczne stają się decyzje dotyczące wyboru, powracające pytania i nowe procedury artystyczne.

Kolekcja, która porusza również własne uwarunkowania
Zajmowanie się kwestią pieniędzy nie chroni kolekcji sztuki przed tym, by sama stała się częścią relacji ekonomicznych. Nawet prace krytyczne są kupowane, posiadane, ubezpieczane i wystawiane. Tego sprzeczności nie da się rozwiązać poprzez moralne etykietowanie. Właśnie dlatego decydujące znaczenie ma to, czy dzieła służą jedynie jako dekoracyjne potwierdzenie, czy też faktycznie poddają dyskusji warunki własnego obiegu.

Haupt wielokrotnie podkreślał priorytet dyskusji merytorycznej. Już w wywiadzie z kolekcjonerem z 2016 roku mówił ponadto o świadomym poszerzeniu kolekcji o sztukę cyfrową oraz o twórczości artystek. W tym kontekście nowe nabytki z 2026 roku można odczytać jako kontynuację długofalowego otwarcia. Nie tylko powiększają one zbiór, ale także zmieniają pytania, które można w związku z nim stawiać.

Kolekcja przekonuje tam, gdzie ponownie otwiera to, co wydaje się jednoznaczne. Banknot może być siłą nabywczą, wspomnieniem lub rzeźbą. Cena może coś wyjaśniać, a jednocześnie ukrywać coś istotnego. Dzieło sztuki może krytykować rynek, nie pozostając poza nim. Z takich napięć nie powstaje zamknięty system doktrynalny, lecz zaproszenie do dokładnego przyjrzenia się.

Obecnie prof. dr Stefan Haupt prowadzi ponadto rozmowy z rumuńskim biznesmenem Alexem Bodim, który pragnie przenieść wystawę do Bukaresztu (Rumunia) i zaprezentować ją tamtejszemu społeczeństwu.

Pieniądze wyrażają wartość tego, co da się opłacić, zwłaszcza w dzisiejszej erze cyfrowej. Kolekcja Haupta https://www.Sammlung-Haupt.de właśnie dlatego skupia uwagę na tym, czego nie da się wyjaśnić za pomocą jednej liczby.